X
تبلیغات
ساحل امید

ساحل امید
نويسندگان
لینک دوستان

بسم الله الرحمن الرحیم

 

عنوان تحقیق:

نقش نخبگان ایرانی-اسلامی در توسعه ی علوم و فنون ایران و جهان

  چکیده

ظهور و رشد سریع فرهنگ و تمدن اسلامی یکی از حوادث بسیار مهم تاریخ بشری است که ذهن مورخان و تمدن شناسان بزرگی را به خود جلب کرده است شاهکار مسلمانان و بخصوص نخبگان مسلمان ایرانی در این است که جنبشی و تحولی در جهان پدید آوردند و تمدن عظیم و با شکوهی را بنا نهادند که قرن ها بشر از فیض وجود آن، بهره مند شدو تاریخ تمدن به وجود آن افتخار می کند. مسلمین در طول چند قرن آنچنان که در علوم، صنایع، فلسفه، حقوق، سیاست، اقتصاد و نظامات اجتماعی پیشرفت نمودند که حتی به اقرار دانشمندان غربی تمدن کنونی اروپا و غرب، بیش از هر چیز دیگر از آن مایه گرفته است و در این میان سهم دانشمندان مسلمان ایرانی در زمینه های مختلف علوم درخشش بیشتری دارد و ایرانیان مسلمان گوی سبقت را در تولید علم ربوده اند به طوری که تمدن اسلامی منشأ یک فرهنگ عظیم انسانی گردید. اصولاً ایرانیان با داشتن سوابق ممتد در تمدن و فرهنگ، شایستگی آن را داشته اند که ملتهای دیگر را تحت تأثیر قرار داده و آنها را پیرو خویش قرار دهند. بیشتر دانشمندان اسلامی چه در علوم دینی و چه در علوم عقلی و تجربی از لحاظ نژاد ایرانی به شمار می رفتند.

دستاوردهای نخبگان و دانشمندان مسلمان ایرانی در تولید علم در جهان طی چندین قرن، که هر یک در رشته مربوطه خود سرآمد دوران بودند، علم را فعالانه در بسیاری از سرزمین های جهان اسلامی پی ریزی کردند که بعدها غرب و اروپا از آن استفاده ها برد.

نخبگان و دانشمندان مسلمان ایرانی چون ابن سینا، رازی، خوارزمی، خواجه نصیرالدین طوسی، ملاصدرا  و... در نهضت علمی ایران و جهان نقش مهمی داشته اند.

کلید واژه ها: نخبگان، ایران، اسلام،تمدن اسلام، جهان، علوم و فنون.

 

مقدمه

تشویق قرآن کریم و احادیث پیامبر اکرم (ص) و معصومین (ع) بزرگترین عامل ترقی دانشمندان در صحنه ی آزاد اندیشی و تولید علم بوده است زیرا اندیشیدن و تفکر در اسلام از ارزش بالایی برخوردار است. روح دانش پروری و فرهنگ دوستی اسلام و نیازمندی به درک صحیح مبادی اعتقادی و حقوقی و اخلاقی آن که روی یک سلسله نکات باریک و دقیق استوار بوده باعث گردید از همان آغاز اسلام مسلمانان در صدد توسعه فرهنگ و پیشرفت تمدن انسانی برآمده دایره آموزش و پرورش را گسترش دهندو طولی نکشید که سیل دانش مسلمین سراسر دنیای اسلام را که شامل تمام ممالک افریقایی، ساحل مدیترانه، اسپانیا و کشورهای آسیایی تا هند بود را فرا گرفت و مسلمانان در علوم و فنون سرآمد دوران شدند و در این میان سهم نخبگان و دانشمندان ایرانی در زمینه های مختلف علوم بسیار زیاد است.

در این مقاله مختصر طبعاً نمی توان شرح مفصلی از دانشمندان مسلمان و دستاوردهایشان ارائه داد. اما می توان به تاریخ علم در ایران در دوره ی اسلامی و نخبگان و دانشمندان ایرانی نظری افکند و آنها را کمابیش به نسل جوان و آیندگان شناساند تا از آنها درس عبرت بگیرند و در شکوفایی تمدن اسلام، ایران و جهان گام های مؤثری بردارند و هویت علمی خویش را ارج نهند.

در این تحقیق ابتدا نقش ایرانیان در تمدن اسلامی مورد بررسی قرار می گیرد آنگاه اشاره ای به برخی از نخبگان و دانشمندان بزرگ ایرانی – اسلامی می شود سپس نقش نخبگان ایرانی – اسلامی در توسعه علوم ایران و جهان مورد بحث قرار می گیرد.

تأثير تمدن اسلام در علوم بيگانه

همين كه تمدن اسلام نضج گرفت و علوم تازه ميان مسلمانان منتشر شد دانشمنداني از ميان مسلمانان برخاستند كه افكار و عقايدشان از صاحبان اصلي علوم در پاره‌اي عالي‌تر بود و در واقع علوم مزبور با تحقيقات جديد علماي اسلام رنگ تازه به خود گرفته مطابق مقتضيات محيط و مناسب با تمدن اسلام پيشرفت كرد و همينكه فرنگيان براي اقتباس علوم يونان قيام كردند ناچار قسمت عمده‌ي آن را از زبان عربي با رنگ و بوي اسلامي ترجمه و اقتباس نمودند و اينك مختصري از تأثير تمدن اسلام در پيشرفت علوم قديم صحبت مي‌داريم.

فلسفه در اسلام: مسلمانان تأليفات فلسفي افلاطون و ارسطو را با شرح و تعليقات آن مطالعه كردند و مطالب جديدي از منطق طبيعيات و اخلاق و الهيات بر آن اضافه نمودند به اين صورت كه ابتدا كتابها را خواندند و سپس به شرح و تلخيص آن كتب پرداختند آنگاه تأليفاتي در آن موضوع‌ها نگاشتند و غالباً تأليفات آنان در طب و فلسفه و نجوم با هم توأم بوده است چنانكه حنين‌بن‌اسحق مي‌گويد: « پزشك بايد فيلسوف هم باشد». (جرجي زيدان، تاريخ تمدن اسلام، ص  598).

بزرگترين و مشهورترين فيلسوف مسلمان شرقي يعقوب بن صباح كندي يگانه فيلسوف مسلمان عرب نژاد مي‌باشد كه باعث روي آوردن اعراب به فلسفه گرديد. كندي در طب و فلسفه و حساب و منطق و موسيقي و نجوم و شمارش خواص اعداد تتبع داشته است و كتاب‌هاي مهمي به نيكويي از زبانهاي ديگر ترجمه كرده است. پس از وي ابونصر فارابي در فلسفه و منطق در پاره‌اي موارد از كندي برتر شد و تحقيقات سودمندي از خود به جاي گذاشت. ديگر از دانشمنداني كه جنبه‌ي فلسفي او غالب بوده شيخ‌الرئيس ابن‌سينا است كه قريب صد جلد تأليفات دارد و  26  جلد آن در فلسفه مي‌باشد و ديگر ابوحامدغزالي ملقب به حجت‌الاسلام پيشواي اهل تصوف است و اينها فيلسوفان اسلام در شرق بودند و نام فيلسوفان مسلمان غرب در تمدن اندلس آمده است و مهمترين تأثير فلسفه در اسلام پيدايش علم كلام بود. يكي از جمعيت‌هاي سري هواخواهان فلسفه جمعيت اخوان الصفاست كه در اواسط قرن چهارم هجري در بغداد تشكيل شد. اخوان الصفا اصول عقايد خود را طي پنجاه رساله جمع كرده بودند كه به نام رسائل اخوان الصفا موسوم است رسائل مزبور مشتمل بر كليه‌ي علوم رياضي و فلسفي و عقلي و الهي بود. رسائل اخوان الصفا در مدت كوتاهي مورد توجه خردمندان اندلس واقع گشته به مطالعه و مباحثه‌ي آن مشغول شدند. (جرجي، زيدان، تاريخ تمدن اسلام، صص  601 - 598).

آنچه که محرز می باشد طریقه وارد شدن جهان اسلام در عرصه علم بیشتر از مسیر ترجمه ی متون علمی صورت گرفت که در عصر خود نوعی تولید علم در جهان اسلام قلمداد می شد.

نهضت ترجمه آگاهانه ای که آثار تاریخی، اجتماعی و فرهنگی عمیق و دامنه داری از خود بر جای گذاشت با ظهور نخستین خلیفه ی عباسی آغاز شد این نهضت بیش از دو قرن تداوم یافت در زمان منصور خلیفه عباسی که او را بانی نهضت ترجمه معرفی کرده اند اولین و مشهورترین ستاره شناسان به دربار او وارد شدند که می توان از نوبخت زردشتی نام برد. او مؤسس خانواده ای شد که همگی در تولید علم نقش بسزایی داشته اند و در تاریخ آنان را به خاندان نوبختی می شناسند. ابوسهل نوبخت یکی از چهره های علمی عصر منصور است که کتاب هایی را در خصوص ستارگان برای عباسیان ترجمه کرد (دلیس اونزاولیری، انتقال علوم یونانی به عالم اسلام،
ص 239-223).

محمدبن ابراهیم فزاری که قبلا از وی نام برده شد یکی از دانشمندان ایرانی شیعی است که در میان مترجمان آن عصر نامش می درخشد (78 ﮬ.ق) پدر او ابراهیم نخستین مسلمانی بود که اسطرلاب را ساخت. محمد بن ابراهیم کتاب «سرهانته» نوشته «براهما گوپتای» هندی را از زبان سانسکریت به عربی ترجمه کرد و سپس از روی آن کتاب مشهور «سند هند کبیر» را نوشت کتابی که معتبرترین اطلاعات نجومی در آن وجود داشت این کتاب در خصوص ریاضیات نیز آموخته هایی را برای مسلمانان به همراه داشت  (جرجی زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ص 41-42)
به جرأت می توان گفت ستاره شناسی یکی از علومی بود که بر اساس توجه مسلمانان به تفکر پیرامون آسمان مورد کنکاش جدی آنان قرار گرفت.

برای آشنایی با دستاوردهای نخبگان مسلمان ایرانی در تولید علم در ایران و جهان بر اهمیت پنج علم ریاضیات، نجوم، شیمی، فیزیک و طب ذکری به میان می آوریم.

ریاضیات

در واقع همه شاخه های ریاضیات امروز را می توان به تلاش های دانشمندان مسلمان ایرانی نسبت داد ارزشمندترین سهم مسلمانان در ریاضیات به کار بستن اعداد عربی و سیستم اعداد اعشاری (ده دهی) است. پیش از قرن نهم (قرن سوم ﮬ.ق) اعداد رومی معمول بود که در آن صفر وجود نداشت مسلمانان صفر را معمول کردند که کار ریاضیات را ساده تر می کرد اروپاییان روش جدید را «الگوریتم» نامیدند که از نام محمد بن موسی خوارزمی (وفات 85 م. / 232 ﮬ.ق) گرفته شده است. (جرجی زیدان، تاریخ تمدن، ص 619).  خوارزمی ریاضیدان بزرگی بود و علاوه بر ابداع زیج، در جبر و ریاضیات نیز آثار مهمی تألیف کرد. کتاب الجبر و المقابله ی او تا قرن شانزدهم از متون اصلی درس ریاضیات در دانشگاه های اروپایی بود.

جبر که بعداً خوارزمی بود بعدا توسط عمر خیام (وفات515 یا517 ﮬ. ق/1121م) تکمیل گردید. خیام هندسه تحلیلی را تکامل بخشید. در حوزه مثلثات، نظریه ی توابع، «سینوس»، «کسینوس» و «تانژانت» توسط ریاضیدانان مسلمان شکل گرفت. در جمع بندی دستاوردهای ریاضیدانان مسلمان مشاهده می شود که آنان مفهوم اعداد را تعمیم دادند. و علم جبر را تکامل بخشیدند و به صورت نظامدار در آوردند و رابطه آن را با هندسه حفظ کردند. مسلمانان مثلثات مسطحه و فضایی را توسعه دادند.

خواجه نصیرالدین طوسی در سیاست عملی و نظری هر دو مصدر آثاری بوده است شکی نیست که از لحاظ علمی و حمایت از اهل علم یکی از نوادر همه ادوار تاریخی اسلام و ایران بوده است و علم و حکمت به دست این دانشمند ارزنده در اقصی نقاط ایران گسترش یافت. وزرای ایرانی نیز در این نهضت علمی تأثیر عظیمی داشته اند و چون ایرانیان دارای تمدنی قدیم و وارث علمی شایان بوده اند در راه گسترش تمدن و فرهنگ اسلامی نیز کوشیده اند.

جدول های دقیقی برای توابع مثلثاتی ایجاد کردند و همانیهای مثلثاتی متعددی را کشف کردند. (عبدالحسین زرین کوب، کارنامه اسلام، صص 71-68)

و بالاخره ما مي‌دانيم كه تحقيقات بيروني در طول و عرض جغرافيايي و ساير مسايل علمي ديگر، مطالعات عمر خيام در پيشبرد كار خوارزمي در جبر و زحمات و مساعي ابوالوفا جوزجاني در مثلثات و خدمات ساير دانشمندان ايراني مسلمان در علوم مختلف، در پيشرفت تمدن و فرهنگ غرب تا حد وسيعي رهين مطالعات دانشمندان ايراني مسلمان مي‌باشد.

بعدها اروپاييان در جنگ‌هاي صليبي خويش با مسلمانان و آگاهي يافتن از علوم مختلف آنها اين علوم را اقتباس كردند و به اروپا منتقل نمودند. همچنين با شروع نهضت علمي در اروپا و ترجمه و كتب مسلمانان به زبان لاتين علوم مختلف را گرفته و با تلاش خويش سر و سامان دادند و به نام خود ثبت نمودند و بدينوسيله تمدن اسلامي پايه‌گذار تمدن بشر در جهان گرديد.

نجوم

نجوم نزد مسلمانان از علوم دقیقه ای بود که تحت عنوان ریاضیات طبقه بندی می شد. موقعیت، حرکات و فاصله ستارگان و بیان آنها به زبان ریاضی، و تعیین اوقات و فصول از جمله موضوعات منجمان مسلمان در جریان فعالیت های خود رصدخانه هایی ساختند و ابزار و وسایل رصد کردن را ابداع یا تکمیل کردند: از جمله اصطرلاب، ساعت، سوزن های مغناطیسی (برای دریانوردی)، قطب نما و ابزار و وسایل متعدد دیگر.

مسلمین محاسبات زیج و تقویم های نجومی را نیز فراهم کردند. بدین ترتیب، دستاورد عمده ی آنان در زمینه های رصد، ابزار سازی و تکمیل مثلثات کروی برای حل مسائل ریاضیات نجومی بوده است. (عبدالرفیع حقیقت، تاریخ نهضت های فکری ایرانیان، ص 158)

چون مسلمانان علم نجوم را مانند ساير علوم از يونان و هند و ايران وكلده و عرب جمع‌آوري كرده مدون نمودند و معلومات مهمي در اين زمينه بدست آوردند ابتدا محمد فزاري زيج سند هند را براي منصور به عربي ترجمه كرد وسپس محمدبن‌موسي خوارزمي ستاره‌شناس نابغه پديد آمد و در بيت‌الحكمه مأمون مقيم شد و زيجي تنظيم كرد كه مشتمل بر آراء ستاره‌شناسان هند، روم و ايران بود. سه فرزند شاكر در علم نجوم شهرت زياد يافتند و از كارهاي مهم آنان يكي اين كه درجه خط نصف النهار را براي مأمون مقياس گرفتند و آن را در محيط زمين به كار بردند. نابغه ديگر ابومعشر بلخي بود. وي به علوم رياضي مشغول شد و بيش از همه به هيئت پرداخت. پيشواي علم هيئت در قرن هفتم هجري خواجه نصيرالدين‌طوسي است. نخستين موضوعي كه تمدن اسلام در علم نجوم پديد آورده بود آن بود كه مسلمانان موهومات مربوط به تنجيم را (تأثير اوضاع كواكب در احوال مردم روي زمين از حيث سعد و نحس) رد كردند و بي‌اساس بودن آنرا اعلام داشتند و در هر حال ستاره‌شناسان مسلمان پايه‌ي معلومات هيئت را مانند علم شيمي بر اساس تجربه و مشاهده يعني حقايقي مسلم استوار ساختند. علماي اسلام به هيئت بسيار علاقه‌مند بودند، رصد مي‌ساختند، زيج تنظيم مي‌كردند و … . مسلمانان راههاي تازه براي رصد پيدا كردند و آلت‌هاي بسيار اختراع نمودند. بيروني منجمي است كه علوم يوناني را به هندي و حكمت هندي را به عربي انتقال داده است و البته همه‌‌ي اين عمليات درخشان از بركت اسلام بوده است. و آوازه‌ي شهرت علمي مسلمانان باعث شد كه پادشاهان فرنگ نه تنها به علماي مسلمان اندلس مراجعه مي‌كردند بلكه براي حل مشكلات علمي خود به ممالك شرقي اسلام نمايندگاني مي‌فرستادند اگر مسلمانان كتابهاي يوناني را به عربي ترجمه نمي‌كردند، اصول علم هيئت و نجوم از ميان مي‌رفت چه اكنون مي‌بينيم نسخه‌ي اصل يوناني آن كتابها موجود نيست و فرنگيان در نهضت علمي خود از ترجمه‌هاي عربي استفاده كردند و اين براي مسلمانان افتخار بزرگي است كه با اقدامات مفيد خود نگذاردند علوم پيشينيان نابود گردد. (تاريخ تمدن، جرجي زيدان، ص  618).

شیمی

شیمی یا کیمیا یکی از نخستین علومی بود که در دنیای اسلام توسعه یافت. شیمی توسط جابربن حیان (وفات 765م/75 ﮬ.ق) و رازی (وفات 929م/313 ﮬ.ق) به یک علم تجربی مبدل گردید علاوه بر کشف های مهمی که در شیمی توسط مسلمین صورت گرفت، سهم اساسی شیمیدانان مسلمان، ردِ جادو و جادوگری و ترویج رویکرد تجربی بود. جابر بن حیان پدر شیمی جدید شمرده می شود. نقش او در شیمی نظیر نقش ارسطو در فلسفه است.

رازی که دانش پزشکی وی شهرت بیشتری دارد، در شیمی نیز نقش در خور توجهی داشته است. وی آزمایشگاهی داشت و مروج کار تجربی بر مبنای مشاهده دقیق بود. یک طرح طبقه بندی مواد و عناصر شیمیایی منتسب به اوست. بعلاوه وی اسیدسولفوریک و چند اسید دیگر و نیز الکل را با تخمیر محصولات قندی به دست آورد و جیوه و ترکیبات آن را مورد مطالعه قرار داد و طرح و نحوه ی استفاده از حدود بیست نوع وسیله را در شیمی شرح داد او نخستین کسی بود که فرآورده های شیمیایی را به سه دسته ی معدنی، نباتی و حیوانی تقسیم کرد، و هم او بود که اعلام کرد فعالیت هر موجود زنده بر واکنش های پیچیده شیمیایی مبتنی است. (ر.ک به: ویل دورانت، تاریخ تمدن،ج11 ص156-155؛ کارنامه اسلام،ص71-70).

فیزیک

در مطالعه طبیعت کسانی چون قطب الدین شیرازی (وفات 1311م/710ﮬ.ق)، بیرونی و عبدالرحمان خازنی (قرن دوازدهم م/و ششم ﮬ.ق)، به مشاهده، آزمایش و تحلیل داده های ناشی از مشاهده و تجربه می پرداختند.

بیرونی نابغه ای بود که جغرافیدان، ریاضیدان، منجم و فیزیکدان بود کتاب التفهیم لاوائل التنجیم او طی چندین قرن متن درسی بود  و قانون مسعودی وی اثر کلاسیک نجوم اسلامی محسوب می شد. در موضوع ثقل ویژه (چگالی نسبی) مطالعاتی کرد و فرمول هایی را برای تعیین وزن مطلق و وزن مخصوص تمام اشیاء ارائه داد.

خازنی طبیعیدان بزرگ دیگری بود که در زمینه مکانیک و هیدرو استاتیک به مطالعه پرداخت کتاب میزان الحکمه وی به طور عمده به این دو موضوع اختصاص دارد. این کتاب یکی از برجسته ترین آثار در زمینه مکانیک، هیدرو استاتیک و فیزیک قرون وسطا است. خازنی وزن و چگالی هوا را اندازه گیری کرد و کشش سطحی مایعات را مورد مطالعه قرار داد. کتاب او حاوی نظریه ای در مورد ثقل است، که به نظر وی نیروی مرکزی است که به سمت مرکز عالم (یعنی کره زمین) گرایش دارد. بنوموسی، ابن سینا و شیرازی نیز با مکانیک و هیدرو استاتیک سر و کار داشته اند شیرازی که در باب مکانیک، نورشناسی و پدیده های جوی آثاری دارد، نخستین کسی بود که توضیح داد قوس و قزح (رنگین کمان) از شکست اشعه ی خورشید در قطرات ریز آب موجود در هوا ایجاد می شود.

سرانجام باید افزود که نخبگان مسلمان ایرانی در علوم متعدد دیگری چون طب، کشاورزی، دریانوردی، معماری، جغرافیا و غیره نیز تبحر و استادی خود را نشان دادند البته تردیدی نیست که نیروی محرک تکامل این علوم و رشته ها در ماهیت خود اسلام نهفته است فضل و دانش در ایمان، فرهنگ و عمل مسلمانان نقش محوری دارد. لکن باید توجه کنیم که کسب علم در اسلام به خودی خود هدف نیست بلکه صرفاً وسیله ای است برای تقریب و معرفت به خداوند و حل مسائل امت. قرآن مجید هر گز از مسلمانان نمی خواهد که علم را برای علم بیاموزند، بلکه آن را برای درک آیات خداوند و به طریق اولی درک خود خدا، به کسب علم فرا می خواند. (مرتضی مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، ص 435 به بعد)

در حیطه ادبیات چند کتاب ادبی از جمله کلیله و دمنه اززبان پهلوی و کتابِ «الادب الکبیر» و «الآداب الصغیره» توسط دانشمند مسلمان ایرانی عبدالله بن مقفع به عربی ترجمه شد. در عصر هارون الرشید یحی بن خالد برمکی وزیر هارون کتاب «المجسطی» نوشته بطلمیوس که مربوط به قرن دوم پیش از میلاد مسیح در اسکندریه بود را ترجمه کرد.

محمد بن موسی خوارزمی یکی دیگر از نوابغ علمی در عصر خود بود (م244 ﮬ.ق) وی یکی از ستاره شناسان و رئیس کتابخانه مأمون عباسی بود که در زمینه جبر و مقابله کتابهایی از خود به یادگار گذاشت از ایشان به عنوان پایه گذار جبر تحت عنوان «الگوریتم» در اروپا که معادل فن محاسبه تلقی شده و نامه کتابش «الجبرا» می باشد، یاد می کنند. (علی اصغر حلبی- تاریخ تمدن اسلام، ص 275-269)

طب در اسلام

طب اسلامي خلاصه‌اي از طبي كه تا ظهور اسلام در ميان ملل متمدن شايع بوده است و مسلمانان خود نيز ابتكارات و تجربيات خويش را به آن افزودند و آن را غني نمودند. زيرا مسلمانان كتابهاي طبي بقراط و جالينوس و ساير پزشكان يوناني را ترجمه نمودند و بر طب اطباي سرياني كه مخلوطي از طب قديم كلداني و طب يوناني بود احاطه يافتند و به وسيله‌ي اطباي ايراني(جندي‌شاپور) آنچه اطباي ايراني از يونان گرفته بودند به عربي انتقال دادند و با استخدام طبيبان هند از معلومات طبي هندي‌ها آگاه شدند و علاوه بر اين خود چيزهايي از دوره‌ي جاهليت درباره‌ي طب مي‌دانستند و از اختلاط و امتزاج اين معلومات طب اسلامي پديد آمد كه بهترين نمونه‌ي آن كتاب الملكي يا الملوكي تأليف ابوبكر رازي ملقب به جالينوس عرب است. (جرجي زيدان، تاريخ تمدن اسلام، ص  602).

كتاب مزبور در دوره‌ي تكميل و تكامل تمدن اسلامي در اواسط قرن چهارم نگاشته شده و آنچه كه راجع به مطالعه‌ي امراض و تشخيص آن در كتابهاي قديم پراكنده بوده در آن جمع شده است. تا پيدايش قانون ابن‌سينا كتاب ملوكي يگانه سند و مرجع دانشمندان طب محسوب مي‌شده است، قانون ابن‌سينا كه اكنون در دست است يك فرهنگ جامع طب و دارو سازي به شمار مي‌آيد و خلاصه‌ي مطالعات يونان و كلدان و هند و ايران درباره‌ي تشخيص امراض و معالجه‌ي آن و گياهان و خواص آن در قانون مذكور است. كتاب ابن‌سينا به تمام زبانهاي دنيا ترجمه شده، و تا مدت شش قرن، اصول و مباني طب شناخته مي‌شد و به خصوص در دارالفنون‌هاي فرانسه و ايتاليا - در طب - فقط كتاب بوعلي سينا، جزء كتب درسي مقرر شد. (حجتي، سيدمحمدباقر، اسلام و تعليم و تربيت، صفحه  66).

از ترجمه‌ي كتب طبي يوناني و نهضت علمي در اسلام در ظرف سه چهار قرن صدها پزشك در ميان مسلمانان پديد آمد كه غالبا در طب و ساير علوم كتاب نوشته‌اند و درمان خيلي از بيماريها كه تا آن زمان كشف نشده بود توسط طبيبان مسلمان معالجه و كشف گرديد و فرهنگ‌هاي جامعي درباره‌ي علم طب تأليف گرديد. همچنين مسلمانان در علم داروسازي خدمات زيادي انجام دادند و كتابهاي جديدي نوشتند و از داروسازي هند و يونان نيز استفاده كردند و غربيها كه در رستاخيز علمي اخير خود در فن داروسازي مطالعه و تحقيق نمودند، دريافتند كه مسلمانان اين علم را پايه‌گذار بودند و براي نخستين بار طريقه‌ي داروسازي را ترتيب داده و داروهاي تازه‌اي پيدا كردند. البته پيشرفت مسلمانان در داروسازي به واسطه‌ي پيشرفت آنان در شيمي و گياه‌شناسي بوده و شكي نيست كه مسلمانان با تجربيات و عمليات خويش علم جديد شيمي را پايه‌گذاري كردند و دانشمندان غرب اقرار دارند كه مسلمانان خيلي از مواد شيميايي را كشف كردند. (جرجي زيدان، تاريخ تمدن اسلام، ص 606).

در دوره‌ي تمدن اسلامي بيمارستان مشتمل بر مدارس طب هم بود، همانجا درس طب مي‌خوانندند مسلمانان بيمارستان را از ايرانيان آموختند و مانند بيمارستان جندي شاپور، بيمارستان داير كردند. (جرجي زيدان، تاريخ تمدن، ص  608 به بعد).

نظامیه ها

نظامیه بغداد، نیشابور و دیگر شهرها که به همت خواجه نظام الملک طوسی ساخته شدند در توسعه علم و دانش نقش زیادی ایفا نمودند بزرگترین مقام تدریس در نظامیه ها از آن «ابوحامد غزالی» (متوفی 505 ﮬ.ق) بود.

ابواسحاق شیرازی یکی از مدرسان ممتاز این نظامیه ها به شمار می رفت و شخصیت های علمی دیگری چون ابو عبدالله طبری (م 495 ﮬ.ق) ابومحمد خوارزمی (م 568 ﮬ.ق) و ابن فضلان (م 592 ﮬ.ق) نیز در این نظامیه ها به عنوان مدرس صاحب کرسی بودند.

(علی رفیعی، (علا مرودشتی) کتابخانه های جهانی از عهد باستان تا عصر حاضر، درآمد بر دلیرةالمعارف کتابخانه های جهان، زیر نظر سید محمود مرعشی نجفی، قم، 1374، ص 43-42)

ابوعبدالله محمد بن موسی خوارزمی (م232 ﮬ.ق) که در علوم ریاضی، نجوم، جغرافی و تاریخ از علمای بزرگ و برجسته به شمار می رفت و صاحب کتاب الجبروالمقابله – حساب هند بود. این کتاب نخستین کتابی است که در دوره اسلامی در خصوص حساب با ارقام هندی نوشته شده است از وی دوزیج در الفهرست ابن ندیم عنوان شده است.

ابوالعباس فضل بن حاتم تبریزی

وی ریاضیدان و اختر شناس ایرانی مسلمانی است که در نیمه دوم قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری قمری می زیسته و از آثار او می توان به کتاب «شرح کتاب اصول اقلیدوس» که از مهمترین شرح ها بوده است اشاره نمودو نیز رساله فی بیان المصادره المشهوره لاقلیدوس (بنوموسی، کتاب معرفه مساحه الاشکال، نصیرالدین طوسی، مجموع الرسایل 1359، ص 24).

ابونصر فارابی ملقب به معلم ثانی

از آثار وی در زمینه ریاضی می توان به کتاب «شرح المستغلق من مصادرات الاولی و الخامسه من اقلیدوس» که اصل عربی آن از بین رفته و لکن ترجمه عبری آن باقی مانده است و  نیز کتاب شرح المجسطی بطلمیوس است که ابن سینا این شرح را به اختصار نوشته. (ابوالقاسم قربانی و محمد شنیتان، بوزجانی نامه، شرح احوال آثار ابوالوفای بوزجانی، ریاضیدان و منجم ایرانی، تهران 1371، ص 7)

تعداد زیادی از ریاضیدانان مسلمانی در تولید علم در جهان اسلام و تعالی بخشیدن به تمدن اسلامی نقش برجسته ای داشته اند. من جمله ابوریحان بیرونی که در نیمه دوم قرن چهارم هجری می زیسته و صاحب آثار برجسته ای در زمینه های ریاضی، نجوم، داروشناسی، کانی شناسی، جغرافیا و خصوصا هندشناسی بوده است. کتاب «راشیکات الهند» در خصوص تناسب در ریاضیات هند و آنچه که در مورد ریاضیات یونانی به کشورهای اسلامی رسیده مطالبی را آورده است و آثار دیگر او که مجالی در طرح آن نیست.

ابوعلی حسین بن عبدالله بن حسن بن علی بن سینا

معروفترین دانشمند ایرانی مسلمان در قرن چهارم هجری است که در فلسفه، پزشکی، ریاضی و نجوم تبحر بسیار داشته است. مهمترین اثر ریاضی او بخشی از کتاب «شفا» است که در چهار بخش قرار دارد. به نام هندسه، حساب، علم موسیقی و هیئت  نامه و عناوین کتب این دانشمند بسیار زیاد می باشد که از حوصله این مقاله خارج است. کتاب قانون ابن سینا در زمینه ی پزشکی تا قرن ها در اروپا تدریس می شد.

نتیجه گیری

دستاوردهای نخبگان و دانشمندان مسلمان ایرانی در تولید علم در ایران و جهان طی چندین قرن، که هر یک در رشته ی  مربوطه ی  خود سرآمد دوران بودند، علم را فعالانه در بسیاری از سرزمین های جهان اسلام پی ریزی کردند که بعدها غرب و اروپا از آن استفاده برد. در جمع دانشمندان اسلامی که خدمات آنها به جامعه بشریت توانست تا کنون از تمدن و فرهنگ پاسداری کند سهم و نصیب دانشمندان شیعه از همه چشمگیرتر و جالب توجه است.

اصولاً ایرانیان با داشتن سوابق ممتد در تمدن و فرهنگ، شایستگی آن را داشته اند که ملت های دیگر را تحت تأثیر قرار داده و آنها را پیرو خویش قرار دهند. حتی پیامبر اسلام (ص) با بیان رسا عشق و علاقه ایرانیان را به فرهنگ و علوم اعلام فرمود و امیرالمؤمنین علی (ع) ایرانیان را حکما و بزرگوارن معرفی فرمود.

آوردیم که از امتیازات روزگار عباسیان پیشرفت دانش و رغبت آنان به علم و بزرگداشت علما و ادبا بود اما باید دانست که وزرای ایرانی را در این نهضت تأثیر عظیمی بود. چه ایرانیان دارای تمدنی قدیم و وارٍث نهضت علمی شایانی بودند چون برامکه که دوستدار علم و علما بودند و بیشتر دانشمندان اسلامی چه در علوم دینی و چه در علوم عقلی از لحاظ نژاد، ایرانی به شمار می رفتند و همه عالمان اصول فقه، کلام و بیشتر مفسران و محدثان ایرانی بودند. از جمله ابوعلی سینا که هم از وزرای مشهور آل بویه و هم در علوم و فنون سرآمد اقران بوده اند مشهورترین کتاب رازی «الحاوی الکبیر» که شامل تمام مسائل طب می باشد و همچنین سایر کتب او به لاتین ترجمه شد. کتاب قانون ابن سینا به تمام زبان های دنیا ترجمه شده بود و تا قرن ها در اروپا تدریس می شد.

ریاضیات پیشرفته غرب هیچگاه نمی تواند تحقیقات برجسته خوارزمی را فراموش کند.

علمای بغداد و سایر شهرهایی که دارای مؤسسات علمی بوده اند و اکثر استادان آن ایرانی به شمار می رفتند. با مساعی علمی خود در عصری که اروپا را جهل و بی دانشی سخت آزار می داد موفق شدند سطح فرهنگ  و علوم را چنان تعالی بخشند که بتدریج غرب را به سوی تمدنی شکوفا راهبری کنند و بالاخره ما می دانیم که تحقیقات بیرونی در طول و عرض جغرافیا و سایر مسایل علمی دیگر و مطالعات عمر خیام در پیشبرد کار خوارزمی درجبر و زحمات و مساعی ابوالوفا جوزجانی در مثلثات و و خدمات خواجه نصرالدین طوسی، ملاصدرا و سایر نخبگان ایرانی مسلمان در علوم مختلف، در پیشرفت تمدن و فرهنگ غرب تا حد وسیعی، رهین مطالعات  و کوششهای دانشمندان ایرانی مسلمان می باشد. آنچه ما مسلمانان و بخصوص نخبگان ایرانی مسلمان در مایه علم، دانش، آزمون، فرهنگ و اخلاق به جامعه بشر داده ایم. هسته اصلی همه چیزهایی است که امروز بشریت واجد شرایط آنها گشته است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع

1- اونزاویری، دلیس- انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی، ترجمه احمد آرام، تهران انتشارات دانشگاه تهران.

2- بنوموسی، کتاب معرفه مساحه الاشکال، نصیرالدین طوسی، مجموع الرسایل، 1359.

3- حلبی، علی اصغر- تاریخ تمدن اسلام (بررسی هایی چند در فرهنگ و تمدن اسلامی)، تهران، بی نا، چ1، 1365.

4- حجتی، سید محمدباقر- اسلام و تعلیم و تربیت، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، بی تا.

5- حقیقت، عبدالرفیع- تاریخ نهضت های فکری ایرانیان، تهران، انتشارات آفتاب حقیقت، چ2، 1363.

6- دورانت، ویل- تاریخ تمدن، ترجمه آریانپور و دیگران، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چ6، 1378.

7- رفیعی علی (علا مرودشتی)، کتابخانه های جهان از عهد باستانی تا عصر حاضر، زیر نظر سید محمد مرعشی نجفی، قم، 1374.

8- زیدان، جرجی- تاریخ تمدن اسلام، ترجمه جواهر کلام، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1359.

9- زرین کوب، عبدالحسین – کارنامه اسلام، تهران، انتشارات امیرکبیر چ5، 1376.

10- قربانی، ابوالقاسم و محمد شنیتان، بوزجانی نامه، شرح احوال و آثار ابوالوفای بوزجانی، ریاضیدان و منجم ایرانی، تهران، 1371.

11- مطهری، مرتضی – خدمات متقابل اسلام و ایران، قم، انتشارات صدرا، چ10، 1359.


موضوعات مرتبط: آموزگاران ، عمومی ، آموزشی ، مقالات
[ جمعه سی ام بهمن 1388 ] [ 10:50 ] [ سوده 2000 ]
درباره وبلاگ

آموزشگاه استثنايي سوده دزفول در سال 1377 با هدف تحت پوشش قرار دادن برنامه های آموزشی و پرورشی كودكان استثنايي تاسیس گردید.این آموزشگاه دارای 9 کلاس در هفت پايه ي تحصیلی در مقطع آمادگی - ابتدايي-متوسطه پیش حرفه ای و متوسطه حرفه ای می باشد .
آدرس آموزشگاه: خیابان فتح جنب پل قديم
تلفن : 6260495
پست الکترونیکی : ssode88@yahoo.com
امکانات وب

امارگیر حرفه ای سایت

فال روزانه